E. Bosi Wamahaö
Niha Yahudi ba ebua sibai dödöra ba wamahaö iraonora ba goroisa Lowalangi, me no iẁa’ö Yehowa Lowalangi khöra, imane: “Taroma li andre, niẁa’ögu khöu ma’ökhö, ba ötanö ba dödöu. Ba öfahaö ndraonou ba da’ö, ba itörötörö liu, na yomo so’ö, ba he na ba wekoli; na möi’ö mörö ba na maoso’ö” (5Moze 6:6-7). Töla wamahaö nifa’ema ba ndraono ya’ia da’ö oroisa Lowalangi. Guru/samahaö iraono ya’ia zatua ira matua (ayah/bapak). Satua ndraono ira matua (ayah) ha sambalö i’ila hikaya Ndraono Gizera’eli me föna, ba hada (budaya) nifalua bongi ma’ökhö, ba si manö göi goroisa Lowalangi (Kitab Suci). Ifatunötunö da’ö ba ndraononia satua ira matua, fatua lö lafatenge ba zekola.[1]
1. Beth Hasepher/Rumah Kitab
Me no ebua irugi 5 fakhe irugi 10 fakhe wa’ebuabua, ba lafatenge ba zekola nifotöi Beth Hasepher (Rumah Kitab: Omo Zura). Iraono si möi ba Beth Hasepher fagölö ira ndraono Sekolah Dasar (SD). Samahaö iraono Beth Hasepher ya’ia ndra sangila oroisa/amakhoita (ahli Taurat). Bosi da’e lafotöi MIQRA, fagölö mbosi Sekolah Dasar (SD). Halöẁö ndraono ya’ia da’ö lafahaö ba hurufo Ibrani si 22 ngawua. Na no ahori la’ila da’ö, ba lafahaö ira ena’ö lasura sambusambua fehede (menyusun suku kata). Aefa da’ö, ba latanö ba dödöra ngawua wehede Ibrani (vocabulary) ba oroisa Lowalangi, ena’ö onekhe ira dania ba wombaso Sura Gamabu’ula li si föföna.
Ba Beth Hasepher da’a göi, ba lafahaö ndraono ba nekhenekhe danga. Na ira matua, ba lafahaö ia ena’ö i’ila iwawaya halöẁö namania. Dumadumania, na amania fatuka, ba lafahaö ia ena’ö i’ila fatuka. Ba na ira alawe ba lafahaö ira ba wombambaya halöẁö yomo. Na so ndraono sambö onekhe ba wamahaö andrö, ba lafangai ba ndraono sonekhe, ena’ö tola ifomaha nawönia sambö onekhe.
Guru ma samahaö lafotöi rabi. Ba lö labe’e luo/gazi rabi börö me töla wamahaönia andrö, ya’ia goroisa Lowalangi nibe’e Yehowa ba mbanuania. He ẁa’ae si manö, ba labe khö zamahaö andrö dania zi mane soguna bongi ma’ökhö, tenga boto gefe. Si tobali rabi/guru ba tenga niha sawuyuwuyu sibai, ba tenga göi niha satua.
2. Beit Talmud
Iraono matua si no irugi 10 – 14 fakhe ba lafatohu we’amöi ba sekola, nifotöi Beth Talmud (Rumah Talmud: Omo Talmud). Fatua lö larugi mbosi Talmud, ba mutörö ua mbosi MISHNA, si fagölö ba mbosi SMP (usia 10-12 tahun). Aefa da’ö, ba möi ba mbosi Talmud si fagölö ba Sekolah Menengah Atas (SMA). Döfi ndraono ba da’e ya’ia zi 12-19 fakhe. Ba mbosi da’a, iraono no sa’ae ahori i’ila fefu Gamabu’ula li si föföna (TANAKH: Sura Ni’amoni’ö Ndraono Gizera’eli i’otarai 1Moze irugi Maleakhi). Moguna sibai mbosi da’a ba ndraono ba wamahaö ya’ira ba wahuhuosa ba ba wanema li (berdebat). Aefa da’ö, lafahaö göi ndraono ba Misyna. Misyna andre ya’ia da’ö döla wamahaö ba wangandrö. Lafahaö ira ena’ö tola ladönia’ö dania lala halöẁö ba nomo Lowalangi ba Yeruzalema, ba ngaluo sebua si mane ngaluo Wasa, ba tanö bö’önia.
Ba mbosi Talmud andre, ba mu’ombakha’ö goigoi huku ba ndraono si mane huku gö (makanan) si tola la’a ba sitebai (halal dan haram). Ba lafahaö göi lala halöẁö si mane fosinanö, fo’urifö, fangosisi’ö sel organ zaliẁaliẁa ba danö, ba daludalu ba tanö bö’önia. Fefu döla wamahaö andrö ba lafanöndrösa ba goroisa Lowalangi (Sura Moze) si no tefa’anö ba Mbuku Ni’amoni’ö. Na so ndraono sonekhe ba satuatua ba mbosi Talmud andre, ba tola ifatohugö’ö khönia satuania ba mbosi Midrash. Ba na so ndraono si lö mangodödögö, ba ifabatogö khönia sikola satuania ba idönia’ö ba wo halöẁö, si mane amania ba nomo.
3. Beth Midrash
Bosi Beith Midrash andre mufatörö ba ndraono sonekhe ba si no irugi ndröfi 20-30 fakhe. Sikola ba mbosi andre ambo töra 10 fakhe wa’ara. Bosi Midrash andre fagölö ia ba Perguruan Tinggi Sarjana Teologia. Lafahaö ndraono matua ba Goroisa, ba lafa’anö ira ena’ö tobali sangila amakhoita ma rabi/samahaö. Rabi andre mbosi wondrege zalaẁa ba zekola niha Yahudi.
Ha niha zomasi tobali rabi, ba i’alui rabi sinangea mo sekhegö (menguji) ya’ia. Si to’ölönia, Rabi andre isekhegö nono zekola ba wanofunofu fefu döla goroisa awö gamabotolania (pertanyaan kritis) si fao fanema si lö awöliwöli (debat yang melelahkan). Na no ahori itema fefu wanema andrö ono zekola, ba ifahaö ia sa’ae rabi ba we’amöi sangila amakhoita ma tobali samahaö/rabi. Börö da’ö, ono sekola andrö sa’e ba ha sambalö iröi zatuania, fao ia sa’ae khö rabinia gofu heza möi, ena’ö ikhamö wangi’ila si fagölö khö zamahaö ya’ia andrö. Ba ifosumange sibai rabi andrö, samahaö ya’ia, mane zatuania baomo.
Ba mbosi Midrash andre lafahaö ira ba wangosara bua gera’era (diskusi). Lö mamalö lafondrondrongo zamahaö ba lafagölösi fefu wamahaönia. Andrö moguna sibai wanofu, ba fanema li ba mbosi si mane. Aefa da’ö, iraono sekola lafahaö göi ba li niha tanö bö’ö, si mane li Yunani, ena’ö tola fahuhuo ira ba niha baero sangila li Yunani. Angetula rabi wa tola aefa nono zekolania ba mbosi Midrash. Tebai i’otöi rabi gofu ha niha ia, na lö aefa li rabi samahaö ya’ia. Ba ndröfi si 30 (tölu ngafulu), ba tola sa’ae lafotöi zi samösa niha (ono matua), rabi/samahaö ma sangila amakhoita. Na no irugi 30 fakhe, ba tola sa’ae ihalö lala halöẁö föna niha sato me afönu satua sa’ae ia ba zi manö.
Molo’ö mbosi nifatunö moroi si yaẁa, ba anehe ita wa Yesu andrö itörö ua wamahaö ba zekola niha Yahudi. Waöwaö-Nia ba we’amöi ba zekola ba lö nifa’anö ba zura, börö me dozi niha Yahudi latörö zi manö. Aefa da’ö, halöẁö-Nia bongi ma’ökhö, baero we’amöi ba zekola, ya’ia da’ö fatuka (tukang kayu) si mane Yosefo, amania.
Ba me no irugi 30 ngafulu fakhe ndröfi-Nia, ba ibörötaigö sa’ae mamahaö Ia, si mane nisura Luka ba 3:23. Hana ba ndröfi si 30 fakhe awena ihalö halöẁö-Nia? Ba Zura Ni’amoni’ö, döfi si 30 andre moguna sibai. Ba ndröfi si 30 fakhe, tobali salaẁa Yosefo ba Miserayi (1Mz. 41:46); Ira ere awena tola lahalö lala halöẁö ba Nomo Lowalangi na no 30 fakhe ndröfira (4Mz. 4:3, 23); Tobali razo Ndraono Gizera’eli Dawido ba ndröfinia si 30 (2Sam. 5:4); Ikaono Hezekieli tobali sama’ele’ö, ba ndröfi si 30 (Hez. 1:1); ba ibörötaigö halöẁö-Nia Yesu ba ndröfi si 30. Eluahania, molo’ö Yehowa he göi huku Yahudi, ba ndröfi si 30 fakhe andrö no afönu satua niha; atuatua ba mboto he göi wangerangera ba wo’angeraigö lala halöẁö nibe’e ba dangania. [bersambung]
[1] Baginda Sitompul, dkk, ‘Implementasi Pendidikan Agama Kristen (PAK) Masa Yesus di Sekolah,’ EDUKASIA: Jurnal Pendidikan dan Pembelajaran, 4.1 (Juni, 2023); 747-754.