FAMOTOKHI
A. Yesu: Lowalangi-Niha (Allah-Manusia)
Ena’ö anehe ita hewisa waöwaö Yesu Keriso andrö, ba so sambua ua zinangea aboto ba dödöda. Yesu Keriso andrö, Ono Lowalangi si ha sambua si so ba gaheta Nama ba zorugo (Yoh. 1:18; Mrk. 1:1). Ono omasi’ö Nama Ia, i’otarai zi lö aetu irugi dania zi lö aetu. Fao Ia khö Nama ba wamazökhi fefu hadia ia.[1] Bakha ba zura Golose imane “Ba khö-Nia sa Ifazökhi fefu hadia ia Lowalangi, he si so ba zorugo awö zi so ba gulidanö, soroma ba si lö oroma, fao göi geheha sabölö ba samatörö. Fefu hadia ia ba no börö Keriso wa tefazökhi, ba oi ba khö Keriso (1:16). Ba wetaro-Nia ba gaheta Nama, ba no nga’eu geheha Ia ba da’ö, lö i‘ila hörö ba tebai ibabaya tanga. Fa’abölö, lakhömi awö wa’atuatua-si so khö Nono ba no fagölögölö khö Lowalangi Ama.
Aefa da’ö, Yesu Keriso göi andrö ba no tobali niha (ihalö nga’eu niha), no I’agö gotaluada, tumbu Ia ba Mbetilekhema. Ba wa’omasi Lowalangi, ifatenge Nononia andrö ba guli danö, ena’ö anehe ita hewisa Lowalangi andrö si lö tebulö mangomasi’ö ya’ita, me imane Yohane: “Samösa lö sangila Lowalangi, ba Ono Lowalangi si ha sambua andrö zi fao khö Lowalangi, sahatö sibai khö Nama, Ya’ia zangoroma’ö Lowalangi khöda”[2] (1:18). Me no ihalö nga’eu niha andrö, ba ha samösa Yesu Ono Lowalangi, ba dombua natur-nia: Lowalangi ba Niha (100% Lowalangi, 100% Niha – GodMan). Yesu andrö ba afönu Lowalangi, ba afönu göi Niha. Tebai ha Lowalangi Ia, ba tebai göi taẁa’ö ha Niha. Ya’ia andrö afönu Lowalangi-Niha (God-Man) me no ihalö nga’eu niha/zawuyu (Fil. 2:7).[3]
Ba wangai-Nia nga’eu niha, ba no fa’abölö Geheha Ni’amoni’ö. Gaberieli zamaduhu’ö khö Maria wa Eheha Ni’amoni’ö zolumö’ö ya’ia irege manabina dania ia (Luk. 1:35). Itaria aombö dödö niha ba wa’atumbu Yesu khö Maria. Hana wa manö wa tola manabina Maria na lö sorudu khönia ndra matua (Yosefo)? Si ndruhunia, na tahaogö ta’osisi’ö wamazökhi Lowalangi niha ba guli danö andre, ba ta’ila so sambua pola sedöna Ifaehagö khöda. Pola I: Me Ifazökhi Gadamo, ba lö I’oguna’ö ndra matua he göi ira alawe. Ifazökhi Gadamo moroi ba gawugawu (Pola tanpa laki-laki dan tanpa perempuan). Pola II: Me ifazökhi Khawa, ba ha ira matua ni’oguna’ö-Nia, lö hadöi ira alawe (Pola melalui laki-laki tanpa perempuan). Ihalö döla nosu Gadamo, ba ifazökhi Khawa (1 Moze 2:21-22). Pola III: Me ifazökhi niha si tobali nga’ötö Gadamo faoma Khawa irugi ita ma’ökhö ba ofeta dania atua guli danö, ba I’ondrela ndra matua faoma ira alawe ena’ö monönö wa’ato niha ba danö (Pola melalui laki-laki dan perempuan). Pola IV: Me tumbu Yesu Keriso, Sangorifi ya’ita, ba lö I’oguna’ö ndra matua, ha ira alawe. Börö zi manö, ba wa’atumbu Yesu Keriso andrö afönu fefu pola nihonogöi Lowalangi ba wamazökhi niha (Pola tanpa laki-laki tetapi melalui perempuan).
B. Yesu: Solo’ö Oroisa/Huku Yahudi
Waöwaö nidunödunö ba zura andre, ya’ia hikayania me no tobali Ia niha. Börö da’ö, ena’ö aoha khöda wangosisi’ö waöwaö-Nia, ba moguna göi tabaso niẁa’ö Waulo ba zamati si so ba mbanua Galatia, me imane: “Ba me no irugi inötö andrö, ba ifatenge Nononia Lowalangi, ni’adonogö ndra alawe, ba nibe’e barö mbawa goroisa” (Galatia 4:4). Ba Bahasa Indonesia, imane: “Tetapi setelah genap waktunya, maka Allah mengutus Anak-Nya, yang lahir dari seorang perempuan dan takluk kepada hukum Taurat.” Ifaduhu’ö Faulo wa ni’adonogö nono alawe, Nono Lowalangi andrö, nibe’e barö mbawa goroisa. Hana wa ira alawe zo’adonogö Ya’ia? Börö me no ifabu’u ba mböröta wa ba ndra alawe dania tumbu zangorifi andrö. Imane Yehowa Lowalangi, “Ba ufa’udu ami [ulö/afökha] ndra alawe ba ufa’udu ira mau’uwumö [ulö/afökha] mau’uwunia, da’ö zomama högöu [ulö/afökha] dania, ihundragö, ba sendrou börö sisinia ndra’ugö [ulö/afökha]” (1Moze 3:15). Ba niẁa’ö Yehowa andrö, ta’ila wa ma’uwu ndra alawe dania zomama högö gafökha. Ifuli zui ifatörö tödö mbanua-Nia da’ö Yehowa ba wama’ele’ö Yesaya, me imane: “Hiza, manabina dania nono alawe ba i’adonogö nono matua, ba ibe’e töinia Emanueli (awöda Lowalangi)” (7:14). Ono alawe so’adonogö Emanueli andre ya’ia nono alawe si lö irai orudu khönia ndra matua. Ba li Heberai’o ira alawe si manö lafotöi ALMA. Sedöna ifa’ema ba da’ö, ya’ia da’ö so’adonogö ono andrö, ba no ira alawe si sökhi amuata, si lö möi nihalö ba lö göi irai orudu ba ndra matua. Ifaduhu’ö da’ö Matai’o, wa Maria, sinandra Yosefo andrö zo’adonogö Yesu Keriso – Maria andrö, ina Yesu, nifotöi Keriso (1:16). Si ndruhu alma göi Maria andre, me imane khö Gaberieli “Hewisa lala da’ö, me lö u’ila ndra matua (aku belum bersuami)?” (Luk. 1:34). Ba irugi dania tumbu nono andrö khönia, ba lö sorudu ia khö Yosefo (Mat. 1:25).
No ikaikö wanura Faulo, imane: “nibe’e barö mbawa goroisa.” Nifotöi barö mbawa goroisa ya’ia da’ö lala huku agama nifakhoi ba niha Yahudi. Fefu niha Yahudi, he göi niha si tobali ono mbanua niha Yahudi, ha sambalö latörö lala huku andrö fefu. Ba da’e aboto ba dödöda wa Yesu Keriso andrö, niha Yahudi, si lö tebulö wolo’ö nifakhoi ba goroisa ma huku agama niha Yahudi. Börö da’ö, na ta’osisi’ö hikaya Yesu, ba ta’osisi’ö ia molo’ö huku niha Yahudi, tenga ni’ondraligö huku Danö Niha (Nias), ma soi Indonesia ma zui negara tanö bö’ö. Me niha Yahudi Ia, ba ha sambalö ta’anehesi huku niha Yahudi ba ginötö tumbu Yesu ba guli danö.
C. Yesu: Niha Yahudi
Ba Zura Ni’amoni’ö, lasura wa si ndruhu niha Yahudi (nga’ötö Ndraono Gizera’eli) Yesu Keriso andrö. Ina-Nia ya’ia Maria banua Nazareta, si tenga bö’ö Gelizabe, ina Yohane samayagö idanö (Luk. 1:26, 36). Ba ama-Nia ba guli danö, fo’omo Maria, ya’ia da’ö Yosefo banua Nazareta (Luk. 2:4). Talifusö-Nia ya’ia Yakobo (sanura sura Yakobo), Yosefo, Simoni, Yuda (sanura sura Yuda), ba Yose (Mat. 13:55; Mrk. 6:5). Nifotöi talifusö Yesu andre ya’ia da’ö ono Maria faoma Yosefo me no aefa tumbu Yesu. Na la’osisi’ö zura nga’ötö Ndraono Gizera’eli, Yesu andrö ba no nga’ötö Dawido, ma’uwu Gaberahamo (Mat. 1:1).
Tumbu Ia ba Mbetilekhema ba danö Yudea me luo wamatörö Kaisaro Auguso ba Roma (Luk. 2:1), ba me tobali göi razo ba danö Yudea Herode (Mat. 2:1). Molo’ö fangosisi’ö ba hikaya, Yesu andre tumbu bakha ba gotalua ndröfi 6 irugi 4 föna Keriso (Sebelum Masehi). Ba lö sangila hawara ngaluo ba baŵa zi ndruhunia tumbu Ia. Börö zi manö, famalua fanörö tödö fa’atumbu Yesu lö muhonogöi sibai ia ba mbaŵa si felendrua. Ba lö göi ameta’uö ba lö tobali noro dödö sabua sibai na so zamalua Natal baero mbaŵa da’ö.
I’otarai tumbu Ia, ba latörö mbawa huku Yahudi ira Maria-Yosefo. Me no irugi fitu bongi (8 ngaluo), ba laboto Nono andrö. Famoto Ya’ia ba zi 8 ngaluo andre, ba no niẁa’ö Yehowa khö Gaberahamo, si tobali tandra gamabu’ula li-Nia (1Moze 17:12). Aefa da’ö, ba labe’e döi-Nia, Yesu (Luk. 2:21). Latörö lala wamoni, ba me no awai, ba la’ohe Ia ba Yeruzalema, latou’ö (wangaruwusi) khö Zo’aya, me ono sia’a Ia khöra. Fangaruwusi andre ha ba nono sia’a/anak sulung me no tana khö Lowalangi zi oföna tumbu (2Moze 13:2, 12-15). Fangaruwusi ba lö fagölö ira wamayagö idanö iraono; ba tebai göi lafalua wangaruwusi ba ndraono ganete zia’a, si mane ono tatalu ba ono siakhi – ha ono sia’a. Ba labe’e göi game’elara ira Maria-Yosefo dombua wune ba dombua göi nono marafadi, me niha sinumana ira (3Moze 12:6-8). Fefu nifalua Maria-Yosefo andre ba no oi amakhoita ba huku Yahudi (Luk. 2:21-24). Ebua Ia ba Nazareta ba ilului halöẁö namania Yosefo, fatuka (Mat. 13:55; Mrk. 6:3). Ba Nazareta ifazökhi nomonia Yosefo; nifazökhi moroi ba gomböila dambu za’ua (tanah liat). Halöŵö Yosefo nilului Yesu ya’ia da’ö wamazökhi fakake wohalöŵö ba danö (alat-alat pertanian), faoma fakake ba nomo (peralatan rumah tangga). [4]
D. Bosi Ndröfi Niha Yahudi
Ba me no aefa da’ö, ba lö tebulö Yesu andrö wanörö lala huku Yahudi. Ba da’ö dania ta’ila hadia manö halöẁönia ba ndröfinia si lö mufa’anö ba zura. Hadia halöẁönia ba da’ö? Ena’ö anehe ita waöwaönia ba da’ö, ba si oföna sibai data’osisi’ö hewisa mbosi ndröfi niha molo’ö huku Yahudi. Bosi ndröfi niha ba huku Yahudi so 8 (ẁalu) ngawalö, ya’ia da’ö:[5]
Na awena tumbu ndraono ba Yaled, mbosi ndröfinia. Na no lafaenu ba bosi Yonek, sa’ae wa’ebuabuania. Na no ebuabua ma’ifu ba lafotöi ia Olel: lö musafi (lebih tua lagi dari menyusu). Iraono si no musafi ba zusu, lafotöi mbosinia Gemul. Na no ibörötaigö mowaöwaö ba mbosi Taph sa’ae irugi. Aefa da’ö, tobali iraono (balita) ba lafotöi mbosi ndröfinia Ulem. Na no aefa da’ö, ba bosi Na’ar sa’ae ndröfinia (mulai tumbuh remaja). Si bohou ebua ba lafotöi Bahar (remaja).
Nifa’anö ba Zura Ni’amoni’ö ba zi ẁalu bosi andrö ha 3 ngawalö, ya’ia da’ö: Yaled (tumbu), Gemul (lasafi) ba Bahar (si bohou ebua/remaja). Hana ha tölu ngawalö nisura? Börö me ba zi 3 faosatö andrö so lala halöẁö si lö tola lö lafalua satua ba ndraonora.
Bosi Yaled, fa’atumbu ba Mbetilekhema. Fa’atumbu ba no böröta wa’auri niha ba guli danö. Ba niha Yahudi, fanörö tödö fa’atumbu niha (perayaan ulang tahun), lö irai lafalua börö samalua da’ö ha ira niha baero, si lö mamati khö Yehowa. Ba Zura Ni’amoni’ö ha darua zamalua perayaan ulang tahun, ya’ia da’ö Fara’o ba ginötö Yosefo (1Moze 40:20) faoma Herode Antipas (Matai’o 14:6; Mareko 6:21). Hiza, fa’atumbu niha ba no fa’omuso dödö sebua, andrö lö tebulö la’ohe game’elara khö Yehowa, si mane nifalua Maria-Yosefo.
Aefa da’ö, ba lasafi Yesu. Töi mbosi da’ö lafotöi Gemul. Ba wosafira Ya’ia, la’ohe Ia ba nomo Lowalangi ba Yeruzalema khö Zimeoni faoma Khana (Luk. 2:25-28).
Ba mbosi Bahar (remaja) ba no 12 fakhe Yesu ba da’ö, ya’ia me möi ira ba Yeruzalema ba toröi Ia ba da’ö me lambalingagö ira Maria-Yosefo, no fao Ia ba nawöra fao (Luk. 2:42-45). Moguna lasura hikayania ba ndröfi si 12 fakhe börö me ba da’ö so lala huku niha Yahudi nitörö-Nia. Hadia da’ö? Ya’ia lala huku nifotöi BAR MITZVAH. Dozi ndraono si bohou ebua (remaja) ba lafahowu’ö tobali iraono nifahaö ba lala huku (anak hukum). Molo’ö lala huku niha Yahudi, na so ndraono si 12-13 fakhe, ba i’ohe amania/satua ba nomo Lowalangi ba ginötö luo Sabato. Ba mangandrö nama nono andrö, imane: “Lö mamalö wa nisuno ndra’ugö Lowalangi, me no öheta khögu noro dödö ba nono andre.” Si manö göi nono nifasao andrö, ba ilau mangandrö, imane: “He Lowalangigu, Lowalangi ndra tuagu. Ba ngaluo ni’amoni’ö andre ma’ökhö, ba no ngaluo ba wombali’ö ya’o satua tanö fönau. Ba u’ide’ide’ö ndra’odo tanö fönau. Khöu falemba sa’ae hörögu ba ufabu’u tanö fönau si fao fa’ohahau ba fa’owuawua dödö wa urorogö ba ufalua fefu goroisamö ba u’onoro fefu sa’ae noro andrö nibe’emö khögu.”[6] Aefa mangandrö nono andrö, ba labe’e khönia kalo mbagi huku goroisa. Oroisa (mitsvot) nifalua niha Yahudi sagötö fa’aurinia ya’ia da’ö 613 wa’oya. [Bersambung][1] Iwöwöi hadia ia fefu Lowalangi faoma Taroma Li andrö. Ma’ifu lö hadöi ba gulidanö andre niwöwöi baero-Nia (Yohane 1:3 Buku Ni’amoni’ö).
[2] Buku Ni’amoni’ö ba Li Nono Niha Sero Ma’ökhö, (Jakarta: LAI, 2008).
[3] No uhaogö ufa’anö duho Yesu Keriso: Lowalangi-Niha ba Identitas Kristus: Kajian Dogmatika bagi Kawula Muda Kristen, Jurnal Missio-Christo 6/2 2023.
[4] John Drane, Memahami Perjanjian Baru: Pengantar Historis-Teologis (Jakarta: BPK Gunung Mulia, 2011), 57.
[5] Jonar Situmorang, Kristologi, (Yogyakarta: ANDI Offset, 2013), 153-59
[6] William Barclay, Galatia dan Efesus, (Jakarta: BPK Gunung Mulia, 2017), 54-55